Ngjarje

Forum në Bibliotekën Kombëtare : Marcel Proust në shqip
  30 mars 2016


Biblioteka Kombëtare e Shqipërisë, në bashkëpunim me Shtëpinë botuese “Fan Noli, me rastin e përkthimit në gjuhën shqipe të romanit “Robinja” të shkrimtarit francez Marcel Proust nga përkthyesja Edit Dibra, zhvilloi ditën e mërkurë, datë 30 mars, takimin “Marcel Proust në shqip: leximi dhe përkthimi”. I organizuar në trajtën e një forumi, me pjesëmarrjen e përkthyeses Edit Dibra, përkthyesit të parë të Proust-it në gjuhën shqipe, Edmond Tupja, përkthyesve dhe specialistëve të gjuhës frënge Saverina Pasho dhe Ilia Lëngu, të studiuesit të letërsisë moderne e shkrimtarit Agron Tufa si dhe studiues e studentë, ky aktivitet erdhi si një takim i shumëpritur me një nga shkrimtarët më të rëndësishëm të shekullit XX, Marcel Proust. Në fjalën e saj përshëndetëse, drejtoresha e Bibliotekës Kombëtare të Shqipërisë, Persida Asllani, duke cituar shprehjen e njohur të Proust-it se « leximi është në thelb një miqësi » e cilësoi përkthimin e tij në shqip si një nga « dorëzanitë » më të bukura e të sigurta të kësaj miqësie, falë përkushtimit të përkthyesve të tij, por edhe të trupës së studiuesve dhe asaj pedagogjike që nxit studimin dhe leximin e thelluar të veprës së një prej shkrimtarëve më të rëndësishëm të letërsisë moderne botërore. Moderatorja e këtij aktiviteti znj. Saverina Pasho, specialiste e letërsisë frënge e njëkohësisht anëtare e Këshillit Shkencor të BKSH-së, duke e cilësuar si një ‘sfidë’ përkthimin e Proust-it e cilësoi si të jashtëzakonshme “njohjen me të panjohurin më të njohur francez”. Ai vetë thoshte – vijoi ajo-, se “libri më i mirë nuk është shkruar ende, sepse ai është aty i shkruar tashmë dhe detyra e tij është vetëm ta përkthejë. Nuk ka njohje ka vetëm rinjohje. Prusti e shihte shkrimin e veprës së tij si një mision ose më mirë një vokacion në kuptimin religjioz. (...) Në fund të Kohës së rigjetur ai e ka mposhtur frikën nga vdekja, sepse jeta nuk ndalet me jetën e tij, me librin e tij ai i jep lexuesve pjesën e tij të pavdekësisë”.

Përkthyesja Edit Dibra, duke folur për sfidën e përkthimit në shqip të romanit “Robinja”, e njëkohësisht duke ndarë edhe “vështirësitë e shumta të hasura gjatë procesit të përkthimit” u shpreh se, “përkthimi i Proust është gjithmonë një punë e papërkryer, që synon të sjellë atë kompleksitet dhe pasuri të jashtëzakonshme të veprës së tij, ku frazat dhe fjalitë ngjasonin me labirinte, prej së cilës vetëm përmes Fillit të Arianës mund të dalësh”. Po kaq e bukur dhe e vështirë ishte edhe marrëdhënia dhe përkthimi për Edmond Tupjen, i cili këtë vështirësi e sheh më shumë të lidhur me “krijimin e atmosferës së specifike të shkrimit prustian. Gjatë punës së tij përkthyesi përjeton po ato ankthe që ka përjetuar shkrimtari, po ato ndjenja dhe përjetime”. Edhe për studiuesin e letwrsisw frënge Ilia Lëngu, magjia e Proust-it mbetet gjithmonë befasuese: “ Dritëhijet e qënies njerëzore, magjia që ka krijuar, mënyra e tij e pakrahasueshme për të përshkruar veprime të thjeshtë dhe të vogla në dukje, e bëjnë Proust një nga shkrimtarët më të veçantë, jo vetëm të letërsisë franceze por edhe asaj botërore”. Studiuesi i letërsisë moderne dhe shkrimtari Agron Tufa, duke ndarë me të pranishmit përvojën e tij me universin letrar të shkrimtarit të jashtëzakonshëm francez, shoqëruar me lexime dhe përjetime vetjake, nënvizoi se “Marcel Proust, së bashku me Joyce dhe Kafkën, është një nga tre shtyllat e kontinentit letrar të shekullit XX dhe letërsisë moderniste”. Për Tufën, “ne duhet të kapim kohën e humbur si te Proust-i, por përmes përkthimeve dhe botimeve të veprave të tij”.

Ndërsa Rexhep Hida, drejtori i Shtëpisë botuese “Fan Noli”, gjatë fjalës së tij u shpreh se “përkthimi dhe botimi i romanit “Robinja” të Marcel Proust është në vazhdën e punës së ndërmarrë nga shtëpia botuese “Fan Noli” shumë vite më parë me përkthimin dhe botimin në gjuhën shqipe të shkrimtarëve më të rëndësishëm të shekullit XX, si Albert Camus, J.P. Sartre, Marcel Proust, etj., të cilët kanë ardhur në gjuhën shqipe përmes shqipërime virtuoze të përkthyesve Petrit Sinani, Edmond Tupja e së fundi nga Edit Dibra”.

Lexuesi shqiptar u njoh me krijimtarinë e Proust-it përmes përkthimeve të disa prej tregimeve të tij në shtypin shqiptar, së pari në gazetën “Drita” në vitin 1992 të tregimit “Vdekja e Bergotit”. Më pas me një sërë tregimesh të tjera vijnë nën përkthimin e Edmond Tupja, Mira Meksi, Alket Çani, Xhevdet Shehu, Ben Andoni, etj.. Në vitin 1996 u botua për herë të parë nga Shtëpia botuese “Fan Noli” romani “Kur dashuronte Suani”, përmes përkthimit mjeshtëror të përkthyesit Edmond Tupja. Më pas u përkthyen dhe botuan nga e njëjta shtëpi botuese, “Rrëfimi i një vajze të re” (2004) nga përkthyesja Feride Papleka si dhe së fundmi “Robinja” (2015) përkthyer nga Edit Dibra. Një nga romancierët më të shquar të shekullit XX, me një ndikim të jashtëzakonshëm, nuk mund t’i mungonte lexuesit shqiptar herët në kohë. Në fondet e Bibliotekës Kombëtare gjenden disa nga veprat e Marcel Proust, megjithëse në gjuhë të huaj, si “Sodome et gomorrche” (botim i vitit 1922), “Du cote de chez Swan” (botim i vitit 1930), “Un amour de Swan” (botim i vitit 1964), etj. Krahas tyre edhe botime kritike për Proust dhe krijimtarinë e tij si, letërkëmbime të Marcel Proust, “Comment débuta Marcel Proust : lettres inédites suivi de souvenirs et confidences et de réflexions” (1969) “Centenaire de Marcel Proust”, (1970); “Marcel Proust de 1907 a 1914” i Henri Bonnet botuar më 1971; “Désir chez Proust : a la recherche du sens” (1971) nga Ghislaine Florival, etj.. Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust (1871–1922), një prej shkrimtarëve më të rëndësishëm të letërsisë franceze por edhe asaj botërore, njëkohësisht kritik dhe eseist, i mirënjohur me veprën e tij monumentale “À la recherche du temps perdu" ("Në kërkim të kohës së humbur"), roman në shtatë vëllime, u bw i njohur më 1919-n, kur një nga vëllimet e tij fitoi çmimin më të madh të letërsisë franceze, “Goncour”.