Ngjarje

Vepra e Konstandin Kristoforidhit promovohet në Bibliotekën Kombëtare në 190-vjetorin e lindjes

6 qershor 2017



Biblioteka Kombëtare e Shqipërisë, në bashkëpunim me Institutin për Studime Shqiptare dhe Protestante, zhvilloi të martën, më datë 6 qershor, takimin kremtues me rastin e 190- vjetorit të lindjes së gjuhëtarit dhe përkthyesit Konstandin Kristoforidhi dhe promovimit të pjesshëm të kolanës së përkthimeve të tij, përgatitur nga studiuesi Prof. Dr. Xhevat Lloshit, me pjesëmarrjen e akademikë, studiues, gjuhëtarë, profesorë, etj. Në fjalën e saj përshëndetëse drejtoresha e BKSH, Prof. Dr. Persida Asllani, duke vlerësuar punën e jashtëzakonshme të prof. Lloshit, u shpreh se “përmes këtij kremtimi simbolik lidhim bashkë në një takim fatlum veprën shekullore të Konstandin Kristoforidhit me punën studimore 40-vjeçare të prof. Xhevat Lloshit, përmes dijes, punës dhe përkushtimit të të cilit vepra e figura e Kristoforidhit rilind në kulturën tonë bashkëkohore. Këto vepra, së bashku me ato të Ëngjëll Radojës apo hagiografitë e përkthimet e Ndre Mjedjes, nuk janë thjesht dokumente gjuhësore të një ligjërimi fetar por janë shndërruar në monumente të kulturës sonë kombëtare”. Në shenjë mirënjohjeje dhe vlerësimi drejtoresha e BKSH-së, Prof. Dr. Persida Asllani, i dorëzoi prof. Xhevat Lloshit Çertifikatën e Mirënjohjes për “Për ndihmesën e tij të vyer në pasurimin e vijueshëm të koleksioneve bibliotekare të fondit me karakter albano-balkanologjik”.

Në vijim të takimit, studiuesi dhe gjuhëtari prof. Emil Lafe, duke e cilësuar Kristoforidhin si ‘babai i gjuhës shqipe’ u shpreh se “Prof. Xhevat Lloshi ka rënë herët në gjurmë të dorëshkrimeve dhe korrespondencave të Kristoforidhit dhe i ka studiuar me fanatizëm dhe konsekuencë jetën dhe veprat e tij, duke na sjellë artikuj dhe vepra të rëndësishme studimore. Botimi i këtyre vepra është një punë e jashtëzakonshme që mundëson studimin bashkëkohor të këtyre teksteve”.

Ribotimi i katër librave të Kristoforidhit, përkatësisht “Krijesa & Të dalëtë” (gegërisht, 1872); “Psalmet” (gegërisht e toskërisht, 1868, 1872); “Pesë libra të Dhiatës së vjetër” “ (toskërisht, 1882–1884) dhe “ “Historia e Shkrimit të Shenjtë” “ (gegërisht e toskërisht, 1870 e 1872) dhe“ “Katër katekizma” “ (toskërisht e gegërisht, 1867 e 1872) vijnë si pjesë e kolanës së botimeve të veprës së Konstandin Kristoforidhit me 10 vëllime. Prof. Xhevat Lloshi ka studiuar jetën dhe veprat Kristoforidhit dhe i ka transkriptuar ato në alfabetin e sotëm, duke i pajisur këto botime me studime analitike mbi origjinën e teksteve, lidhjet e Kristoforidhit me Shoqërinë Biblike, historinë e përkthimit shqip, sfidat dhe vështirësitë e botimit në mjedisin shqiptar të shek. XIX, jetën e Kristoforidhit, punën e misionarit skocez Aleksandër Tomson, problemet politike etj. Tre prej këtyre botimeve janë librat e “ “Dhiatës së Vjetër” “, të cilët nuk dihet të jenë përkthyer më parë në historinë e librit shqip, para se të bënte këtë punë Kristoforidhi në bashkëpunim me Aleksandër Tomsonin. Këta tre libra janë botuar nga Shoqëria Biblike Ndërkonfesionale e Shqipërisë. Kurse libri“ “Historia e Shkrimit të Shenjtë dhe Katër katekizma” “ nuk është një tekst biblik, por dy libra me përmbajtje biblike dhe teologjike protestante, ribotuar nga Instituti për Studime Shqiptare dhe Protestante. Në librat“ “Psalmet” “ dhe “ “Historia e Shkrimit të Shenjtë dhe Katër katekizma” “, teksti gegë dhe toskë janë faqosur krah për krah për të lehtësuar studimet krahasimtare. “Ndërmjet viteve 1865–1879, të vetmit libra shqip, që janë prodhuar dhe që kanë qarkulluar në Shqipëri, kanë qenë librat e Konstandin Kristoforidhit, botuar nën kujdesin e Shoqërisë Biblike Britanike dhe për Vendet e Huaja. Pra, për pesëmbëdhjetë vjet gjallëria e librit shqip është mbajtur vetëm nga Kristoforidhi”, theksoi prof. Xhevat Lloshi gjatë ligjëratës së tij, duke u ndalur në jetën dhe veprën e gjuhëtarit dhe përkthyesit. Konstandin Kristoforidhi (1827-1895) mësoi në gjimnazin e Janinës, ku ishte edhe mësues i themeluesit të albanologjisë, Johan Georg fon Hanit. Udhëtimet e tij e çuan në Izmir, në Stamboll e më pas në Maltë. Gjatë kësaj kohe përfundoi përkthimin e parë, si dhe hartoi një punim mbi Shqipërinë dhe shqiptarët. Në Stamboll nis bashkëpunimin me Aleksandër Tomsonin të Shoqërisë Biblike të Londrës. Gjatë kësaj periudhe përhapi me sukses të madh abetaren e tij dhe libra të tjerë. Në vitin 1884 vendoset përfundimisht në qytetin e lindjes, Elbasan, dhe dorëshkrimet gjuhësore me punimet e tij të kësaj etape janë një pasuri e madhe. Në këtë periudhë ai shkroi tregimin “Gjahu i malësorëvet”, shkruar në dy dialektet e shqipes, gegnisht dhe toskërisht. Botimi i dorëshkrimeve të tij ka një histori të çuditshme. Rrethanat jetësore Kristoforidhit dhe ato historike të vendit bënë që ky tregim të botohej mbas vdekjes së tij, te revista “Albania” e Faik Konicës më 1902, më pas pati edhe botime të mëtejshme. Këtë version më 1948 e ka ribotuar albanologu gjerman Maximilian Lambertz në librin e leximeve të shqipes, në Lajpcig.

“Tregimin e parë të prozës artistike shqipe e ka hartuar gjuhëtari i njohur Konstandin Kristoforidhi. Posa bëjmë këtë pohim, do të pranojmë se ai provoi diçka që nuk ishte provuar më parë në gjuhën shqipe, hodhi një hap jo të zakonshëm deri në atë kohë dhe gjithçka lidhet me këtë tregim është e jashtëzakonshme”, vlerëson prof. Lloshi. Ky tregim është një dukuri e jashtëzakonshme për historinë e gjuhës shqipe. Kristoforidhi i kishte hartuar librat e përkthimet e veta në dy variante letrare, toskërisht dhe gegërisht, duke treguar se variantet nuk ishin të largëta dhe mund të bëheshin më të afërta me përpunimin e mëtejshëm. Tregimi është i vetmi shkrim i Kristoforidhit, të cili ai e ka hartuar edhe në një variant të tretë, sipas së folmes së Shqipërisë së mesme, të Elbasanit. Ky variant është botuar për herë të parë më 1910 te “Tomorri” (nr. 10, 11) i Elbasanit, është ribotuar më pas në “Kopshti letrar” më 1918 (nr. 2-8) dhe si libër më 1930 në Korçë. Një kopje e dorëshkrimit ia dhuruan muzeut të Elbasanit pasardhësit e autorit më 1958. Biblioteka Kombëtare, në këtë 190-vjetor të lindjes së gjuhëtarit dhe përkthyesit Konstandin Kristoforidhi, fton publikun të njihet me editimin digjital të veprës “Gjahu i malësorëvet”, tregimin e parë të prozës artistike shqipe, shkruar nga autori në dy dialektet e shqipes, gegnisht dhe toskërisht dhe duke përzgjedhur për lexuesit e saj botimin e vitit 1950, përgatitur nga studiuesi i mirënjohur Ziaudin Kodra. Ky botim jep mundësinë të kryhet leximi paralel në dy dialektet si dhe të shijohet eleganca gjuhësore dhe mjeshtëria e penës së autorit. Tashmë "Gjahu i malësorëvet", mund të shfletohet online në faqen zyrtare të BKSH (www.bksh.al) dhe të shkarkohet në çdo pajisje elektronike si kompjuter, laptop, kindle, book reader, smartphone, tablet, kudo dhe kurdo.

Në përfundim të aktivitetit të pranishmit, përmes ekspozitës së çelur me këtë rast, mundën të njiheshin nga afër me botimet e para të veprave të Konstandin Kristoforidhit, pjesë e fondit të vlerave të rralla të Bibliotekës Kombëtare të Shqipërisë.