Ngjarje

Na ishte një herë...  

 

Veprimtaritë për Ditën Botërore të Librit nisën në Bibliotekën Kombëtare me hapjen e ekspozitës së librit me titullin jo të zakonshëm Na ishte një herë ... Ajo i kushtohej ish-bibliotekës së Institutit Herbert me emrin zyrtar Biblioteka për Djelmërinë, por të njohur nga rinia dhe intelektualët e Tiranës së viteve ’30 si Biblioteka Carnarvon. Fillimisht në sallën e konferencave Atrium, të përuruar vetëm tri ditë më parë, u mbajtën ligjërata dhe u sollën kujtime për këtë bibliotekë.

Pasi mirëseardhi të pranishmit, z. Aurel Plasari, drejtor i Bibliotekës Kombëtare, ligjëroi për historikun, veprimtarinë dhe kushtet në të cilat Biblioteka Carnarvon kreu funksionet e saj. Këtë ligjëratë po e botojmë në mbyllje të kronikës.

Z. Kristo Frashëri, historiani i shquar, banor i Tiranës së atyre viteve dhe frekuentues i bibliotekës së Institutit Herbert solli kujtimet personale si përdorues i rregullt saj. Ai u njoftoi të pranishmëve hollësi nga mjedisi i brendshëm i bibliotekës, mënyra e vendosjes së librave në rafte, informacioni i zhdërvjellët bibliografik, madje edhe nga mjedisi i jashtëm i saj me lulishte dhe fushë tenisi. Pasi foli për motivet që e shtynë konteshën Elisabeth Carnarvon të ngrinte në Tiranë këtë bibliotekë në kujtim të të birit Aubrey Herbert, z. Frashëri përfundoi se do të ishte në nderin tonë rimëkëmbja e saj.

Me interes u ndoq edhe ligjërata e znj. Fatmira Rama, e cila foli për figurën e Lady Carnarvon duke trajtuar kontributet, rolin dhe personalitetin e saj në funksion të çështje shqiptare. “Ajo u njoh që herët me Shqipërinë,- tha ligjëruesja,- dhe e deshti atë prej të birit kolonelit Herbert, diplomat i shquar anglez, njohës i mirë i botës së lindjes dhe asaj shqiptare të kohës, të cilin shtypi shqiptar do ta quante kampion i vërtetë i indipendencës shqiptare”.

Shiritin e ekspozitës e prenë znj. Zana Turku, zv/ministre e Turizmit, Kulturës, Rinisë dhe Sporteve dhe znj. Etleva Domi, zv/drejtore e Bibliotekës Kombëtare. Janë ekspozuar afro 1000 tituj librash të kësaj ish-biblioteke që Biblioteka Kombëtare ruan në koleksionet e veta, por edhe botime të Aubrey Herbert dhe botime mbi të. Eksponatet janë organizuar sipas kriteresh të përziera si tematika e njësive bibliotekare, gjuhët e tyre, vulat dhe ex-libris e ndryshme, donacionet për bibliotekën, treguesit e veprimtarisë së saj. Vëmendjen e vizitorëve e tërheqin veçanërisht ilustrimet që shoqërojnë eksponatet dhe që paraqesin foto të Elisabeth Carnarvon dhe Aubrey Herbert, të rrugëve në Tiranë që dikur mbanin emrat e tyre, të ndërtesës së bibliotekës etj.

Ekspozita do të qëndrojë e hapur nga 18-24 prill.


Fjala e z. Aurel Plasari

Na ishte një herë... një bibliotekë

Sot, në prag të Ditës Botërore të Librit, jemi mbledhur për të përuruar ekspozitën që e kemi konceptuar “kundër mosmirënjohjes”. Është fjala për një ekspozitë kushtuar asaj që quhej “Biblioteka për djelmërinë” e Institutit Herbert, e njohur më së shumti si “Biblioteka Carnarvon”.

E ndërtuar në vitin 1928 dhe e përuruar më 1929, “Biblioteka për djelmërinë” ishte dhuratë e familjes së lordëve (Earls) anglezë Herbert dhe personalisht e bamirëses së madhe filoshqiptare konteshës Carnarvon, e quajtur nga vetë shqiptarët “Nëna e shqiptarëve” dhe e dekoruar me Urdhrin e Madh “Skënderbeg” më 1929. Konteshës Carnarvon Shqipëria e viteve 20-30 i ishte mirënjohëse për një varg të gjatë veprimtarish bamirëse: ndihmat për të rinjtë dhe fëmijët, mbështetjen për refugjatët kosovarë deri dhe themelimin me ta të një fshati që u quajt pikërisht “Herbert”, themelimin po aty të shkollës “Herbert”, luftën kundër malaries në Shqipëri e atëhershme, kujdesin për Kryqin e Kuq shqiptar, sjelljen në Shqipëri të një numri të konsiderueshëm bamirësish përkrah saj - ndër ta edhe prej familjes Rockfeller - etj., por në veçanti për ideimin dhe themelimin e “Bibliotekës për djelmërinë”.

“Biblioteka për djelmërinë” i përkushtohej birit të saj, mikut të madh të Shqipërisë, avokatit dhe mbrojtësit të të drejtave të shqiptarëve Sir Aubrey Herbert (1880-1923) anëtar i Dhomës së Lordëve. Ishte lidhur me shqiptarët dhe me çështjen shqiptare nëpërmjet një historie kërshërore diplomatiko-politike me ngjyresa gati-aventuroze, e cila ka për të dalë në dritë kur të jetë përkthyer në shqipe njëri ndër librat e tij me vlerë të posaçme për çështjen shqiptare, “Ben Kendim”.

E filluar me një koleksion 1.000 librash dhe e mbërritur në 5.000, në gjuhët anglisht, frëngjisht, gjermanisht, italisht, gjuhë klasike etj., por edhe shqipe, biblioteka qe ndërtuar si pronë e “personit moral” të Institutit Herbert. Qarkohej nga një kopsht me ullinj, që shërbente edhe si vend pushimi, ndërsa ngjitur saj funksiononte një fushë tenisi për dëfrim të të rinjve në kohën e lirë. Në mbështetje mbi Testamentin e konteshës Carnarvon, të vdekur me 1928, Instituti dhe Biblioteka kishin Rregulloren e tyre, me një “Komitet rregullues” të përbërë, në kohën e themelimit, prej: z. Mehmet bej Konitza, znj. Hodgson, znj. Sterling, znj. Penington, z. Mid’hat bej Frashëri, z. Kov Deliana, z. Ali Cungu, dhe sekretar z. Xhemal bej Fshashëri. Kishte statutin e vet juridik, si institut dhe si bibliotekë, të botuar në “Fletoren zyrtare”. Në fillim ishte vetëm për të rinjtë ose “djelmërinë”, me kalimin e kohës u hap në qasje të lirë të të gjitha moshave duke u kthyer ashtu në një bibliotekë publike për Tiranën, ndonëse juridikisht nuk e mori ndonjëherë këtë status: u shndërrua pra në një bibliotekë që ende sot Tirana nuk e ka. Biblioteka botonte përvit statistikat e veta, dukuri moderne e dëftimit të performancës së një biblioteke, që fatkeqësisht shpërfillet edhe sot e gjithë ditën nga biblioteka shqiptare – me përjashtim të Bibliotekës Kombëtare – në kohë e sipër që për çdo bibliotekë publike të Europës është një detyrim legal. Statistikat e saj nuk ngulmonin në numrin e librave që biblioteka dispononte, por në numrin e librave që lexoheshin, pra në qarkullimin e librit, pikërisht simbas parimit të njohur në bibliotekonomi: nuk ka rëndësi se sa libra ke, rëndësi ka se sa qarkullojnë ata libra. Ndër përdoruesit kryesorë prej të rinjve njehsohen në ato statistika nxënës të Gjimnazit të Tiranës, të Shkollës Teknike amerikane, të Liceut francez të Korçës, të Medresesë etj.

Rendita kështu disa elemente të tilla organizimi dhe performance për të vënë në dukje se me institutin “Herbert” nuk vinte në Shqipëri vetëm “një bibliotekë”, por edhe modeli anglosakson i legalitetit dhe i institucionalizimit të veprimtarive kulturore, me vlerë të jashtëzakonshme për një kulturë në gjendjen e asaj shqiptare të asaj kohe, por shembull mësimdhënës ende sot. Përmenda si element të modelit në fjalë atë që quhej “Komiteti rregullues” i Institutit dhe i Bibliotekës dhe mund të vini re: edhe vetë aristokratët britanikë kujdeseshin që të mos impononin termin aq të shpërdorur sot “bord”.

Më 1939 “Bibliotekës për djelmërinë” iu dha goditja e parë nga njëri prej totalitarizmave, ai fashist italian: ajo u plaçkit, një pjesë të koleksioneve i bartën në Itali, një pjesë tjetër ia dogjën. Nën pushtimin gjerman biblioteka mbeti e braktisur. Edhe me më e rendë, përkatësisht edhe më e padrejtë se ajo e fashizmit italian, goditja e dytë iu dha prej regjimit totalitar shqiptar. Instituti Herbert dhe Biblioteka “Carnarvon” u shndërruan në “Kinema Ali Demi”. Pa u mjaftuar me kaq, mllefi ndaj modelit kulturor anglosakson nuk mund të mos binte edhe mbi emrat: u zhdukën nga çdo vend emrat e aristokratëve të mëdhenj bamirës Herbert dhe Carnarvon.

Po sot?

Sot ish-biblioteka është krejtësisht e rrënuar dhe e shndërruar në “shesh ndërtimi” të gatshëm për gratacielin e radhës. Nuk ekziston më as “Rruga Carnarvon”, të cilës i është këmbyer emri dy herësh. As “Rruga Herbert”. As fshati “Herbert” i shndërruar në “Qerret”. Në bashkinë e Tiranës nuk jepen më “pritje çaji”, si njëherë, për konteshën Mary Herbert. Kjo shpërfillje mosmirënjohëse nuk e ka penguar Bibliotekën Kombëtare të punojë për të rikuperuar mes koleksioneve të veta gjithë sa ka mbetur prej ish-Carnarvonit: deri më tani rreth 1.000 tituj me vlera të spikatura të fondeve të kulturës së përgjithshme, të dijeve humaniste, të dijeve praktike, të letërsisë dhe arteve, madje edhe të albanologjisë dhe të fondeve “Antikuar”. Ndërkohë që në Parlamentin Anglez libri i sapodalë “Miku më i madh i Shqiptarëve Sir Aubrey Herbert dhe krijimi i Shqipërisë moderne” promovohet me sukses të pazakontë, kjo veprimtari jona me pjesën e rikuperuar të koleksioneve të ish-Bibliotekës famëmadhe synon të jetë, nga njëra anë, një “ekspozitë kundër mosmirënjohjes”. Nga ana tjetër, një shpallje e dëshirës për të organizuar me to, si edhe me koleksionet e tjera britanike të Bibliotekës Kombëtare dhe me koleksionet e reja të ofruara nga Këshilli Britanik në Shqipëri, në mos një bibliotekë, së paku një sallë “Herbert-Carnarvon”.