Ngjarje

100-vjetori i lindjes së Petro Markos

 

25 nëntori i këtij viti shënoi 100 vjetorin e lindjes së shkrimtarit me emër të madh Petro Marko, autor i romaneve tashmë popullorë Hasta la vista dhe Qyteti i fundit. Këtë përvjetor Biblioteka Kombëtare e festoi me një veprimtari përkujtimore, në të cilën morën pjesë deputetë, shkrimtarë, personalitete të botës akademike dhe të jetës kulturore të vendit, gazetarë, punonjës të bibliotekave etj. Nderoi me pjesëmarrjen e saj znj. Mirela Kumbaro-Furxhi, Ministre e Kulturës.

Ceremoninë e çeli anëtari më i hershëm i Këshillit Shkencor të Bibliotekës Kombëtare shkrimtari dhe studiuesi Nasho Jorgaqi. Ai e karakterizoi Petro Markon si prozator, poet dhe dramaturg që përfaqëson një zë të shquar, një fenomen unik në historinë e letërsisë shqipe, publicist dhe idealist të paepur, duke kujtuar edhe se Biblioteka Kombëtare kishte detyrimin dhe nderin të përkujtonte këtë figurë të shquar.

Në përshëndetjen e saj znj. Mirela Kumbaro-Furxhi vuri në dukje se nuk ndodh shpesh që në letrat shqipe të gjesh një shembull të krahasueshëm me Petro Markon, ku vepra dhe karakteri i shkrimtarit të përputhen si në rastin e tij. “Jeta e tij u shenjua nga stuhi që deti fsheh dhe bart. Ka diçka prej miti në jetën dhe krijimtarinë e tij, e cila ka lënë gjurmë në ndërgjegjen e lexuesve”. Më tej znj. Kumbaro-Furxhi nënvizoi se ky 100-vjetor e sjell më pranë shkrimtarëve shqiptarë, në Shqipëri dhe jashtë saj, figurën dhe veprën e Petro Markos, të cilin ajo e përngjasoi me autorin e madh të letërsisë botërore Ernest Heminguejin.

Aurel Plasari, drejtor i Bibliotekës Kombëtare, mbajti Fjalën e rastit, Petro Marko midis zilisë dhe lavdisë, të cilën do ta gjeni në fund të kësaj kronike.

Në këtë veprimtari përshëndeti edhe Arianita Marko, e bija e shkrimtarit, e cila pasi falënderoi zotin Aurel Plasari për organizimin e veprimtarisë, tha se ishte një ditë e bukur për të dhe se ndihej si mes miqsh. Si një bisedë mes miqsh e konsideroi ajo edhe fjalën e saj. “Me babain u njoha si një fëmijë kurioz. Duke u rritur pashë shumë, mësova shumë, vuajta shumë bashkë me prindët e mi”. Z. Plasari i dhuroi asaj një shall simbolik të republikanëve të Luftës së Spanjës.

Të pranishmit vizituan me mjaft interes ekspozitën retrospektive Petro Marko në 100 vjet me botime të autorit, të cilat i ruan në koleksionet e veta Biblioteka Kombëtare. Ngjallën kureshtje sidomos veprat jo të pakta të këtij shkrimtari të ndaluara nga censura e periudhës moniste, të shoqëruara me skedat përkatëse të shenjuara në atë kohë me shkronjën R (e rezervuar).





 

Aurel Plasari

PETRO MARKO MES ZILISË DHE LAVDISË


Nga njëra anë i rrethuar prej admirimit, nga tjetra i përndjekur nga zilia; nga njëra anë duke ngjallur entuziazëm, nga tjetra duke ndjellë urrejtje: si mund të ndërtohet mes këtyre dy skajeve portreti i Petro Markos në këtë 100-vjetor të parë të tij? Në të vërtetë, për ato që mund të duken kufiza të përkundërta, vetë rasti i Petro Markos vërteton që mund të jenë një shenjë unike rëndësie për atë që bëhet objekti i tyre: një njeri nuk është i stofës së zakonshme kur rrethohet njëherësh edhe me admirim, edhe me zili, kur shkakton njëherësh hem entuziazëm, hem urrejtje.

Mund të quhemi fatlumë që në këtë 100-vjetor kemi të shpalosur para kureshtjeve tona gjithë historinë jetësore të njeriut që e cilësova “të stofës jo të zakonshme”. Shoqëria shqiptare, qysh nga vitet ’30 të shekullit të kaluar dhe deri në fillim të viteve ’90, dinte për Petro Markon më shumë një legjendë se sa një histori të mirëfillte jetësore. Nëpër të shkrimtari shkartisej me rezistentin, me luftëtarin antifashist, me internacionalistin republikan, mandej me të përfolurin, me të arrestuarin dhe të burgosurin, me të dyshuarin si “agjent të anglo-amerikanëve”, me autorin e ndaluar, me burrin e hijshëm dhe ekscentrikun që bënte përditë vajtje-ardhjet e tij vetmitare në trotuarin e mesit të gjysmës së dytë të Bulevardit “Dëshmorët e Kombit”. Tanimë, me një varg shkrimesh të tij të fillimit të viteve ’90 dhe veçan me autobiografinë “Intervistë me vetveten: Retë dhe gurët” (2000), legjenda mund të quhet e marrëfund. Historia e tij jetësore shpaloset para mendjeve tona të befasuara si një model i pazakontë subjekti njerëzor.

Si për të shumtën e njerëzve të tillë edhe historia e njerëzore e Petro Markos ka filluar herët, kur qysh 20-vjeçar u bë një zë ngacmues në publicistikën përparimtare shqiptare. Vini re titujt e organeve të shtypit ku filloi të bashkëpunonte: gazeta “Shqipëria e Re”, revista “Koha e Re”, gazeta “Lirija”, edhe ata janë domethënës.

Në mendimin për letërsinë dhe artet në trajtë debati – në të vërtetë debat intelektual kulturor – që zjeu i shfaqur në mesin e viteve ’30 Petro Marko rezulton nga më aktivët. Me shkrime ai ishte shfaqur qysh më 1930, pra shtatëmbëdhjetëvjeçar, ndërsa jo vonë mbas kësaj shfaqjeje do të rezultojë edhe i përfshirë në Lëvizjen e majtë intelektuale, më sak në vitin 1932, siç e ka saktësuar vetë në burimet autobiografike. Debati në fjalë lidhej me një situatë jo vetëm shqiptare: edhe në Europë ishte ndërkoha e “ankesave” të mëdha të artistëve. Të artistëve të bindur se shoqëria - ose më gjerë qytetërimi - u bënte padrejtësi, se borgjezia që kishte zëvendësuar aristokracinë kërkonte prej artit të lajkatonte dhe madje kurtizonte shijen e saj mediokre, se artistit i duhej të flijonte personalitetin e vet, temperamentin, deri edhe stilin nëse nuk donte të vdiste - heroikisht - urie. Ne sot nuk mund të mos dallojmë që protesta e shkrimtarëve të asaj ndërkohe ishte edhe në përpjesëtim me krenarinë e tyre shpesh të tepruar, ndonjëherë edhe me kryeneçësinë lavdidashëse. Në Europën e modernizuar kjo pakënaqësi i ndau opinionet e njerëzve të letrave dysh. Nga njëra anë një opinion romantik, që e refuzonte të tanishmen në emër të nostalgjisë për të kaluarën, duke çkualifikuar borgjezinë dhe duke rivendikuar aristokracinë. Nga ana tjetër një opinion që nuk e kërkonte zgjidhjen te kthimi në të kaluarën, por te një e ardhme më e mirë, me liri dhe të drejta më të mëdha sociale. Të mos harrohet se qysh në kapërcyell të shekullit vetë Oscar Wilde-i, në esenë “Shpirti njerëzor në socializëm”, shihte te çlirimi i punës çlirimin e vetë artit. Në Shqipëri kjo prirje e dytë mund të kishte jetë të vërtetë. Prirja e parë, ajo e imazhit të një aristokracie bujare e të ndriçuar, as që mund të ekzistonte në një vend si Shqipëria me të një të kaluar “anormale” në krahasim me Europën, të një feudalizmi anakronik krejt të palakmueshëm.

Përfshirja e Petro Markos në këtë Lëvizje dallohet qartë në revistën e tij emërmadhe, por jetëshkurtër, “ABC” (1935), mandej edhe më qartë në revistën “Bota e re (1936-1937). Politikisht ngritja e kësaj Lëvizjeje mendore përkonte në Shqipëri me ndërkohën e “qeverisë liberale” të Mehdi Frashërit (tetor 1935 - nëntor 1936), çfarë nënkuptohet kalimthi edhe në vetë shpalljen e “Qëllimit” të revistës: “Prandaj sot që mundi të marrë pak frymë rinia shqiptare...”. Por ideologjikisht shfaqja e këtij shtypi që përkon me këtë Lëvizje do të duhet inkuadruar në zhvillimet reja që merrte Lëvizja e majtë intelektuale në nivel europian duke përfshirë emra me peshë të letrave të kontinentit: Romain Rolland, André Gide, Henri Barbusse, Erich Maria Remarque, Victor Margueritte, Louis Aragon dhe plot të tjerë. Sot i keqkuptuar, ose edhe i keqinterpretuar, ideali i atij brezi nuk ishte një çështje e thjeshtë zemre; ai kishte një përligjje racionale që buronte nga kontakti me vetë realitetin jetësor. Për atë brez të punoje për një shoqëri të re të së nesërmes, të kontribuoje për ta bërë njerëzimin e së ardhmes infinitivisht superior ndaj njerëzimit të ditës, ishte ideali më i bukur.

Çfarë paraqet interes në këtë rast: te “Bota e Re” mendimi mbi letërsinë “me mision”, letërsinë “e angazhuar”, letërsinë “në shërbim të popullit” etj. formësohet duke filluar prej nr. 1 me artikullin programatik “Në prakun e drejtimeve të rea letrare” pikërisht nga Petro Marko (“P.”). Artikulli u kundërvihej nënkuptueshëm një vargu artikujsh të “Illyria”-s, me mëtime gjithashtu programore, të Ernest Koliqit dhe të Vangjo Nirvanës. Përkundër debatit të tyre lidhur me marrëdhëniet e shkrimtarit me popullin, Marko fut konceptin e “turmës”, duke ngulmuar për një letërsi që “të pasqyrojë dëshirat, ëndrrat, idealet, jetën e turmës”. Në nr. 2 të revistës shfaqet Shuteriqi: ky e ka braktisur “Illyria”-n duke iu konformuar deri edhe titullit të Petro Markos: “Drejtimet e rea letrare”. Ndër skajet e doktrinës letrare të përpunuar nga “Bota e Re” veçoj si domethënëse tri: 1) Mohimi “harbut” i vlerave të traditës letrare nga ana e “Harbutit” (Selim Shpuza) me artikullin “Intelektualët dhe populli”, 2) Përftimi i grupit të shkrimtarëve “armiq” nga ana e Dhimitër S. Shuteriqit me artikullin “Prapë mbi “drejtimet e rea letrare dhe 3) Denoncimi politiko-futurist i “shkrimtarëve demagogë”, siç i quan, nga ana e Petro Markos me artikullin e përmendur:

Sot ne kemi shkrimtarë demagogë, kemi shkrimtarë që shkruajnë ose për kolltuk ose për para ose për..., prandaj jo, nuk meritojnë kurrë të mburren me emrin e shkrimtarit. Janë tradhëtorët e letërsisë së palerë, asaj letërsije që bashkë me jetën tonë përpiqen të dalin nga errësira në dritë. Dhe këtë nuk mund ta nxjerrin kurrë pseudo-intelektualët dhe pseudo-shkrimtarët që me penën e tyre lajkatare nxijnë më tepër sheshin e turbullt e kaotik literar [...] Dhe një njeri i tillë, që mundohet duke nxirë kartëra për qëllime vehtjake, le ta dijë se dielli nuk mbulohet me shoshë, le ta dijë fare mirë që dëmi që përpiqet t’i sjellë turmës vetëm e vetëm për të kënaqur dëshirat e tij do të kthehet ndonjë herë mbi vehte. Patjatër do të marrë shpërblimin e merituar [...] Se duhet ta dimë që disa të paguar, që hiqen flamurtarët e rinisë që shkruan dhe që, me vizat e tyre t’importuara ose të blera, mundohen ta ndryshojnë fare rrugën që shpie për në brigjet e një shqiptarizme të kulluar, për në drejtime që ata vetë s’i dinë. Ata duhen dënuar. Dhe dënimi më i mirë i tyre është lufta e përbuzjes dhe e djegies së paçavurevet të tyre...”.

Që kërkimi i kësaj letërsie të re do t’i drejtonte këta shkrimtarë ndaj integrimeve politike vetë shembulli i Petro Markos e ilustron me fillimet e tij poetike tanimë të cilësuara saktësisht nën shenjën e futurizmit. Dhe, futurizëm për futurizëm, nuk mund të mos vësh re që, ashtu si futuristë italianë aderuan në fashizëm, futuristët rusë aderuan në komunizëm. Në të njëjtën ndërkohë avagardistët italianë në përgjithësi qenë të bindur që fashizmi ishte revolucioni, sikurse e shumta e avangardistëve francezë qenë të bindur që Revolucioni ishte komunizmi. Të dyja kahet e aderimeve përbëjnë vetëm njërin nga vërtetimet që artistët nuk i shmangen dot lehtë gravitacionit politik. Teza që artisti është dhe duhet të jetë apolitik është tezë interesante nëse kuptohet me politikë pallati i mbretit, parlamenti, kryeministria ose selitë e partive. Në epokat që i quajmë “klasike”, ose të plotnisë së një rendi, politika mund të jetë vetëm administrim dhe parlament. Por në epokat “romantike” ose të krizës së një rendi politika zë kryet e vendit në jetën njerëzore e shoqërore në tërësi. Për këtë arsye shkrimtarët e mëdhenj nuk rezultojnë pothuajse asnjëherë apolitikë. Nuk ishte apolitik Dante-ja. Nuk ishte apolitik Byron-i. Nuk ishte apolitik Victor Hugo-i. Nuk ishte apolitik Bernard Show. Nuk ishte apolitik Anatol France-i. Nuk ishte apolitik Romain Rolland-i. Afërmendsh që nuk ishte apolitik Maksim Gorki, madje apolitik nuk ishte as Gabriel d’Annunzio.

Pikërisht duke spikatur si ndër më aktivët në debatin intelektual të viteve 30, filluan për Petro Markon - krahas përndjekjeve dhe arrestimeve – shenjat e para të thashethemit dhe intrigës rreth figurës së tij. Ishin thashetheme dhe intriga që do të vinin vetëm duke u intensifikuar kur shkrimtari i ri të shfaqej edhe me profilin e një antifashisti militues, luftëtar, të përfshirë drejtpërsëdrejti në konflagracionin tanimë europian. Rrethimi që do të konkretizohet gjithnjë më qartë përqark figurës së tij do të përbëjë tanimë një shkartisje të stimës me smirën për avantazhet që ai i kishte dhe të tjerë nuk i kishin. Ja si e përshkruan këtë situatë ai vetë në një Letër konfidenciale nga burgu duke treguar historinë e tij:

Kur Petro Markua botoi “ABC”-në me një grup shokë revolucionarë, ata që bënin politikën e Musa Jukës, se Musa Juka kur nuk korruptonte ndonjë shok, atëherë me agjentët e tij përhapte parullën se ai është spiun dhe imoral etj., menjëherë thanë: “Petrua u shit! Merr subvencion dhe boton “ABC”-në! Po “ABC”-ja ishte organi i një grupi revolucionar me Asim Vokshin dhe Vasil Shanton etj., që mblidhnin andej-këtej ndonjë lekë nga shokët e varfër, prandaj dhe u mbyll, prandaj dhe unë si përgjegjës i saj u persekutova duke u quajtur nga veglat e Zogut “agjent i Moskës”. Kur Petro Markua ka litarin në fyt dhe mezi ikën nga laku i Musa Jukës duke u hedhur në Greqi, ata që përhapnin parullat e Musa efendisë, bile disa nga shokët tanë, nga zilia [sic] përhapnin: “Petro Markua mori bursë nga Musa Juka!”. Po kur muarnë vesh se unë u hodha në Francë prapë ata thanë: “Petro Markua është dërguar si spiun i Musa Jukës në emigrantët politikë!”. Dhe kur muarnë vesh se unë vajta në Spanjë prapë  thanë: “Shkoi aty për aventura se ai ishte aventurier!”’.

Tanimë ai mund të quhej njeri mirëfilli i idealit në kuptimin e dëshirës për një realitet më të mirë, më të përkryer, ndaj të cilit realiteti aktual rezultonte inferior. Ky inferioritet i realitetit, që i bënte pesimistët të binin në dëshpërim për mundësinë e realizimit të idealit, përkundrazi i jepte njeriut aktiv forcën për beteja. Veçan pjesëmarrja në Luftën ndërkombëtare për mbrojtjen e Republikës spanjolle dhe më mbas përfshirja aktive në rezistencën franceze dhe atë italiane, do t’i përforconin rreth Petro Markos armiqësitë: do të ishte tanimë njëri ndër ata njerëz të cilët janë konstruktuar në mënyrë të tillë që fuqitë e tyre kërkojnë armiq si mushkëritë që kërkojnë ajër. Po vijoj të citoj atë vetë nga Letra e përmendur:

Kur isha në Spanjë detyrën time e kam bërë me nder dhe për këtë  jam krenar. Po fatkeqësia ime që u prishëm keq në disfatën e madhe të Ebros dhe mbeturinat e brigadës (ku bëja pjesë unë) mundën të iknin për në Francë. Edhe unë ika për në Francë në atë kaos dhe rrëmujë! Mbase këtu ka punuar shumë disfatizmi, po ato orë për ne të pakët  që mbetën ishin “mbarimi i luftës” dhe si pas parullës “interbrigadistët që mbeten, një shpëtim kanë “ T’ikin!” dhe unë me disa shokë që nga kazerma “Carlos Marx” të Barcelonës ikim për në Francë. Unë isha dërmuar nga  normat, se isha komisar i një kompanie dhe doemos nga një betejë kaq e tmerrshme që përfundoi me disfatën tonë, duke kujtuar gjithnjë se shokët, sidomos shqiptarët, kishin mbetur të vrarë  në duar të armikut i dëshpëruar arrij në Paris. Atëherë përgjegjës ka qenë Ali Kelmendi të cilin e kërkova dhe e gjeta duke lozur kumar! Më bëri përshtypje të madhe! I thashë të shkonte në qendër, Rue Lombut 8, te Roberti (se ai ish përgjegjës për ballkanasit) dhe të lajmëronte ardhjen time. Aliu nuk e di për ç’arsye ma sillte rrotull dhe më sillej ftohtë! Durova nja katër ditë duke pritur urdhër nga Aliu po ai as që çante kokën fare  për mua dhe për gjendjen time. Unë kisha urdhër që të varesha nga ai. Pasi pashë këtë qëndrim të Aliut vajta vet te Roberti. Ai më priti mirë dhe më qortoi “pse vonova kaq ditë këtu dhe s’u paraqita, nuk të lajmëroi Aliu?”. U çudita duke i thënë qëndrimin e Aliut. Ai, si tërë intebrigadistëve të tjerë  që ishin në konditat e mia, më dha ndihma materiale dhe më porositi të prisja urdhra, të cilat m’i dha pas pak ditëve: “Po të duash mund të shkosh në Meksikë ose në Kinë!”. “Do të mendohem, - i thashë, - se shiko se në ç’gjendje jam”. Ai më tha se Aliu kishte marrë muaj për muaj një sasi të hollash për t’i dërguar familjes sime. Kur vajta të kërkoja Alinë e gjeta prapë duke lozur kumar. I revoltuar i thashë të takoheshim shpejt në një vend tjetër, ku të mos kishte shqiptarë të tjerë. Vajtëm në një kafene dhe unë iu sula me tërbim duke e akuzuar rëndë për sjelljet e tij karshi vullnetarëve të Lirisë: “Shokët e tjerë janë pritur me përzemërsi dhe dashuri të madhe nga përgjegjësit dhe shokët e tyre dhe ti tallesh me mua! Ke ngrënë dhe paratë që ke marrë në emrin tim për familjen time!”. E vërteta është se unë e shava rëndë duke i thënë se do ta  paguante shtrenjtë! Ai s’foli gjë, po pastaj nisi luftën kundër meje! Dhe doemos  këtu unë do ta humbisja se Aliu ish përgjegjës për tërë shokët në Francë. Ai hapi parullën “Petro Markua ikën nga frika! Porsa dëgjoi krismën e parë dezertoi! Ai ishte anarchist!””.

Detyrohet të shpjegojë edhe më tej:

Isha në kontakt me Robertin, i cili më ndihmonte dhe pastaj me kërkesën time më dha një letër për në seksionin e partisë në Grenoble, ku shkova se aty më thirri Dhimitër Shuteriqi. Në Grenoble isha përgjegjës i agjitpropit të celulës “Les Clotres” dhe anëtar në komitetin “Amical d’Espagne”, ku ishin vullnetarë të tjerë të Lirisë. Kur erdhën shokët e tjerë të Spanjës në një kamp “Gurs” isha më i lumturi i botës, se parullat e Aliut më kishin shpurë në një gjendje për të vrarë veten. Shokëve të Spanjës u shkrova dhe ata muarnë qëndrimin e vërtetë karshi meje. Isha shoku besnik i tyre, luftëtari besnik i internacionalizmit proletar. Në fund të vitit 1939 policia franceze me thotë: “Ja largohu nga Franca, ja do të shpiem në kampet e përqendrimit me shokët e tu komunistë. Pasi mendova shumë vendosa dhe preferova të kthehem në Shqipëri duke kujtuar se edhe në burg të Shqipërisë mund të punohej”.

Historinë e burgjeve të tij – të burgjeve në kuptimin e ngushtë të termit – tanimë e dimë nga “Intervista me vetveten”: arrestimi dhe internimi në Shqipërinë e Zogut qysh kur nxori “ABC”-në (1935), arrestimi dhe burgimi në Shqipërinë fashiste (1941), burgu në Bari (1941), mandej internimi në ishullin e Ustikës, në kampin Frasketi (1941-1943), në fund edhe burgu Regina Coeli në Romë (1944). Por padyshim që mbi ta shkëlqen më cinizmin e vet burgu që ia ofruan Petro Markos shokët e tij të idealit: ai i ndërkohës maj 1947-maj 1950. Ishte një vijim i pashmangshëm i rrethimit me zili - madje tanimë edhe me urrejtje - të shkrimtarit të talentuar dhe Antifashistit të madh. Në histori të këtilla zilie dhe urrejtjeje mjafton të hidhet hapi i parë për të mos ia njohur meritat një njeriu, mjafton për shembull duke filluar me mohimin e autorësisë së Petro Markos të këngëve të Luftës, mandej hapat e mëtejshëm vijnë vetiu dhe atëherë arti - nuk di si ta quaj ndryshe - i zilisë mbërrin kulme që nuk t’i pret mendja.

Petro Marko do ta shpallë me gojën e vet gjatë procesit gjyqësor paradoksin cinik: që ai tanimë akuzohej për gjëra që i kishte urryer dhe të cilat i kishte luftuar! Madje në Letrën që i ka drejtuar Gjykatës së Lartë Ushtarake më 5 maj 1949 vëren edhe tjetrin paradoks po aq cinik: “Petro Markua dënohet tre vjet dhe hidhet në mes të atyre që i ka luftuar dhe që i urren. Për mua kjo është padrejtësia më e madhe, është një krim që më bëhet, se jam i pafajshëm dhe kurrën e kurrës, duke filluar qysh nga 1932, nuk i kam sjellur ndonjë dëm popullit...”. Ky cinizëm i shokëve të tij të idealit, të rezistencës dhe të Luftës rezulton përpjesëtimor me superioritetin me të cilin ishte kthyer në atdhe Antifashisti i madh. Ishte afërmendsh një superioritet bezdisës për mjedisin e ri politik shqiptar. Sikurse përsëriste ai vetë një thënie: “Kur nuk ke në xhep monedha të shkoqura, por vetëm florinj, jeta nuk është e rehatshme”.

Historia e procesit të tij, që ende sot në këtë 100-vjetor nuk është bërë publike, do të përbënte një roman më vete: ju siguroj. Madje me një “plot” krejt modern narratologjik të fajeve dhe krimeve të tij imagjinare. Në atë proces ai e pati guximin t’i bënte thirrje trupit gjykues të mos ndikohej nga “hetimet ilegale”, të cilat “mund të nxirrnin tradhtar edhe vetë komandantin dhe fëminë në barkun e s’ëmës mund ta shpinin në litar!”.Me po atë qartësi pohoi para trupit gjykues: “Unë nuk e kam tradhëtuar Luftën spanjolle, por e quaj për nder luftën që kam bërë...”. Madje e sfidoi atë trup gjykues duke kërkuar në Fjalën e fundit: “Në qoftë se më cilësoni spiun, mos më dënoni me tre vjet, por më jepni dënimin me vdekje”. Një pjesë të torturave të këtij burgu ai i ka treguar te “Intervista me vetveten”. Në Letrën që i dërgon Gjykatës së Lartë gjithnjë nga burgu ai ia përmend hapur “torturat çnjerëzore” që i ka bërë në hetuesi kapiteni i quajtur A. F., kërcënimet që i kanë bërë për të pranuar “diçka” sepse përndryshe “do të ngordhësh”, - siç shkruan, - dëshmitë që janë orvatur t’ia nxjerrin nëpërmjet torturave psikologjike e fizike majorët N. B. dhe K. H. etj. Të përmendësh sot emrat atyre që e hetuan, e akuzuan, e gjykuan dhe e dënuan Petro Markon të godet menjëherë syrin trishtimi i madh e rëndomësisë, i mediokritetit njerëzor. Nuk kam asgjë me mediokritetin në përgjithësi. Mediokriteti në vetvete nuk është as krim, as faj. Në jetën tonë të përditshme mund të jemi të rrethuar nga dhjetëra, qindra, mijëra mediokër të padëmshëm. Por kur mediokriteti ngrihet në pushtet dhe të qeveris, kur mediokriteti synon të të hetojë, të të gjykojë, të të dënojë, atëherë shoqëria rrezikohet nga një katastrofë e vërtetë. Është e kuptueshme atëherë që, përbri anës tragjike, të mos mungojë në një proces të tillë ajo komike, siç e përshkruan vetë shkrimtari:

Akuzohem se u kam dhënë informata anglo-amerikanëve, se sa është tirazhi i gazetës, shtypshkronjën etj. E vërteta është se unë çdo të huaji që vizitonte gazetën, gazetarë ose funksionarë të legatave dhe misioneve të huaja, u përgjigjesha pyetjeve që bënin. Doemos, kur pyesnin se sa është tirazhi i gazetës, unë si përgjigje nuk mund të thoshja se nuk e di!”.

Është tronditëse të lexosh sot në aktet e procesit të tij një procesverbal të banesës ku banonte çifti Marko, të datës 1 shtator 1947, fill mbas arrestimit të shkrimtarit: asnjë mobilie nuk rezulton e tyrja, janë të gjitha të vjehrrës Shazije, në shtëpinë e së cilës çifti i ri ka mundur të gjejë strehë. Deri edhe vendimi i dënimit të tij ka në fund këtë shtesë: “Për sa i përket konfiskimit të pasurisë, Gjykatës nuk i rezulton që të posedojë ndonjë pasuri, për këtë nuk ka se ç’jep”.

Nuk po zgjatem më në këtë histori në pritje të kohës kur, më në fund, romani i procesit të tij të bëhet publik, qoftë edhe për t’iu përgjigjur thirrjes së vetë autorit viktimë në njërën prej Letrave të tij nga burgu: “Pse të kem një njollë të zezë në jetën time për gjëra që unë jo vetëm që s’i kam kryer, por edhe i kam luftuar dhe do t’i luftoj përjetë?!”.

E përmenda historinë e burgjeve të tij “në kuptimin e ngushtë të termit”, sepse burgjet e Petro Markos mund të llogariten të disafishta. Ndër to, për shembull, bën pjesë edhe burgu administrativ. Më vitin 1994 në gazetën “Zëri i rinisë” u botua një dossier me dosjen e punës së shkrimtarit. Pothuajse nuk tërhoqi vëmendje. Po t’i kishin kushtuar më shumë interes lexuesit do të ishin befasuar nga ligësia mediokre që vijoi ta përndiqte shkrimtarin edhe mbas daljes në “liri”. Para se të punësohej edhe në punët më modeste për të, duke filluar nga korrektor në shtëpinë botuese shtetërore dhe deri te mësues në një shkollë të mesme, Antifashisti i madh dhe shkrimtari Petro Marko ka qëndruar gati dy vjet pa punë. Madje në vendimin e dënimit të tij me “3 (tre) vjet heqje lirie me punë detyruar” ka një shtesë origjinale të formuluar kështu: “dhe heqjen e së drejtave për paraqitjet në publik për 1 (një) vit”. Tani karakteristikat që i bëjnë në dosjen e punës shokët e tij Luftës dhe njëherësh të “penës” vetëm sa i shtojnë edhe më dyshimet rreth figurës së tij. Në njërën prej tyre shënohet: “sipas informacioneve që ka marrë shoku A. Çaçi nga Sigurimi del se ai (Petro Marko) ishte burgosur për dyshime dhe i është thënë se mund të mirret në punë, por në sektorë të parëndësishëm”. Për të i është marrë mendimi edhe kryetarit të asaj kohe të Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve Shfeqet Musaraj dhe në karakteristikë është shënuar: “Sipas mendimit të tij (Shefqet Musarajt) ai (Petro Marko) ose nuk ka bërë asgjë ose është shumë i mbuluar...”.

Edhe në punët e cilësuara nga Sigurimi “në sektorë të parëndësishëm” karakteristikat negative do të vijojnë ta përndjekin. Nga karakteristika e drejtorit të shkollës Zija Shapllo për mësuesin Petro Marko: “nuk ka cilësi”, “nuk është i interesuar në dhënien e mësimit”, “nuk thellohet sa duhet e kënaqet duke kërkuar pak nga nxënësit”, “edhe në gramatikë nuk ka fituar shkathtësinë e nevojshme”, “edhe nga ana metodike ka mungesa”, deri edhe “Në klasën e tij (e III-të D) nuk ka mundur të organizojë një kolektiv të fortë”. Nga karakteristika e drejtorit të mëmbasshëm Shefik Osmani: “ndër hartime nuk asht insistue (nga ana e mësuesit Petro Marko) me të madhe për korrigjimin e tyne”, “nxanësit (e ti) bajnë gabime”, “bajnë gabime dhe në rreshtimin organik të ideve të tyne”. Etj.

As dalja në profesion të lirë - më 1960 mbas suksesit popullor të romanit “Hasta la vista” - nuk do ta shpëtojë nga burgu administrativ. Tani janë një “Shef i Seksionit Arsim-Kulturë” i quajtur Vangjel Nanushi dhe një “Sekretare e Komitetit Ekzekutiv të Këshillit Popullor të Rrethit” e quajtur Hedije Shebetlija që shënojnë për të: “Gjatë kohës si shkrimtar profesionist ka bërë gabime ideologjike, shtrembërime të së vërtetës historike, duke mos u nisur nga pozita të shëndosha të luftës së klasave. Për këto arsye me vendim të KQ të PPSh i është hequr e drejta e profesionit të lirë dhe vihet në dispozicion të rrethit tonë për t’u vendosur mësues letërsie në Elbasan”.

I kthyer në Lidhjen e Shkrimtarëve, disa vjet më vonë, Petro Markon do ta përndjekin karakteristika të ngjashme. Ja një pjesë nga karakteristika e vitit 1967:

Por në trajtimin ideo-artistik të çështjeve ai bie nganjëherë në gabime ideologjike, me ndonjë shtrembërim të së vërtetës historike ose në shikimin e ndonjë ngjarjeje ose fenomeni shoqëror jo nga pozita të shëndosha të luftës së klasave, pasojë kjo e mosnjohjes së thellë të jetës, e mosthellimit në esencën e fenomeneve, e pregatitjes së pamjaftueshme me teorinë marksiste-leniniste dhe e një karakteri impulsiv të autorit, dobësi që e çojnë aty-këtu një njëfarë anarqizmi (sic) dhe indishiplinimi (sic) në mendimet dhe në qëndrimet e tij”.

Në rastin e Petro Markos shkrimtar nuk mund të mos pranohet se, nga gjithë larmia e burgjeve të tij, burgu i censurës ishte për të më i rëndi, çfarë kuptohet edhe prej vetë pohimeve të tij të përsëritura në formë dëshmish.

Në letërsinë shqipe të gjysmës së dytë të shekullit XX Petro Marko është - pa pikë dyshimi - shkrimtari i gjallë më i censuruar. U censurua e u gjymtua romani i tij i parë “Hasta la vista” (1957). Mbas botimit iu ndalua në libraritë dhe bibliotekat romani i dytë “Qyteti i fundit” (1960). Iu ndalua realizmi i skenarit për film artistik “Bora e kuqe” (1960). Po mbas botimit iu ndalua në libraritë dhe bibliotekat edhe romani i tretë ‘Stina e armëve” (1964). Iu ndalua qysh në shtyp duke u hedhur “për “karton”, simbas terminologjisë së kohës, romani “Një emër në katër rrugë” (1973). Iu ndalua dhe nuk iu lejua vënia në skenë e dramës “Niku i Martin Gjinit” (1973). Iu ndalua duke u tërhequr nga qarkullimi duke u hedhur po “për karton” vëllimi “Poezi” i kolanës “Poezia shqipe” (1974). Edhe sprova më e fundit për rehabilitim me romanin “Një natë dhe dy agime” përfundoi vetëm me botimin e tij të gjymtuar me titull të ndryshuar në “Nata e Ustikës” (1989). Ndërkaq seria e Veprave nuk iu botua asnjëherë në Shqipëri, as e plotë dhe as “e zgjedhur”, siç iu botua përkundrazi në Kosovë. Në ekspozitën retrospektive të krijimtarisë tij, që do ta përurojmë mbas pak, do të shohim edhe shënimet përkatëse për veprat e ndaluara, si edhe disa skeda të dikurshme të Bibliotekës Kombëtare me shkronjën “R”, d.m.th. “të rezervuara”. Për të gjitha këto Petro Marko ka treguar vetë në intervistat e tij dhe në librin autobiografik “Intervistë me vetveten: Retë dhe gurët” (2000). Në këtë 100-vjetor të tijin do të lejohem të tregoj disa kërshëri nga ato që vetë autori nuk i ka ditur.

Vitet 80, kur kam punuar në redaksinë e revistës “Nëntori” - në fillim si korrektor letra dhe mandej si redaktor i letërsisë së huaj, - ishin një ndërkohë disi më e çlirët për ç’i përket censurës dhe në mbledhjet e kolegjiumit, për shembull, nuk mbaheshin procesverbale. Por në vitet ’50 procesverbalet e mbledhjeve të tilla mbaheshin të rregullta dhe me përgjegjësi administrative. Me kureshtjen e moshës së re jam endur nëpër ato defterë procesverbalesh, që ruheshin në Arkivin e redaksisë, me interesin për të njohur një kohë letrare që brezi im nuk e kishte jetuar. Prej leximit të tyre mund të pohoj me siguri që autorët me të debatuar nëpër mbledhjet e kolegjiumit, d.m.th. edhe më të censuruar, rezultojnë Petro Marko dhe paksa më vonë Dhimitër Xhuvani dhe Ismail Kadare. Sigurisht për tipologji të ndryshme “gabimesh” ose “të metash”, siç quheshin.

Petro Marko qortohej rëndom si “internacionalist kozmopolit”, për “gabime ideologjike”, për “moskuptimin e luftës së klasave”, si edhe për “shtrembërime të së vërtetës historike”. “Përse Petroja e përshkruan Luftën Nacional-Çlirimtare sikur atë e ka bërë Jugu dhe pastaj Jugu e ka eksportuar në Veri?”, pyeste njëri nga anëtarët e kolegjiumit në vitin 1964 për romanin “Stina e Armëve”. Kryetari i Lidhjes së asaj kohe, i pranishëm në atë mbledhje, detyrohej të ndërhynte duke kujtuar që ashtu ishte e vërteta historike dhe nuk mund t’i kërkonin autorit ta falsifikonte atë. Atëherë një tjetër anëtar tjetër, piktor, kujtonte me dashakeqësi që shkrimtari as që kishte marrë pjesë fare në Luftën Nacional-Çlirimtare dhe pra nuk kishte nga t’i njihte “të vërtetat historike”.

Do të më mirëkuptoni që në moshën e atëhershme më tërhiqnin më fort elemente të tjera të kritikave të censurës, sidomos ato që përmblidheshin nën termin “natyralizëm”, sikurse ia transmetonin edhe vetë autorit. “Natyralizmi” ishte njëfarë sofizmi për të emërtuar elementet erotike të veprave të Petro Markos, elemente që ndonjëherë cilësoheshin deri si “pornografi”. Diskutimet për to ishin të gjata sidomos për romanin “Hasta la vista”. Ja vetëm një fragment nga debatet që sot mund të na duken absurde:

Bedri Dedja: A mund ta lejojmë ne këtë shkrimtar të bjerë në pornografi vetëm se ia ka qejfi të imitojë Heminguejn?

Sterjo Spasse: Heminguej, që u përmend këtu, nuk mund të quhet shkrimtar pornografik, me Heminguejn Petron mund ta lidhin kujtimet e Luftës së Spanjës, por jo gjë tjetër.

Fatmir Gjata: Tani, ç’është e vërteta, jeta i ka edhe seksin edhe këto punët e tjera, por ne e dimë që realizmi socialist nuk i pranon. Unë them që ta këshillojmë Petron t’i heqë, t’i shkurtojë.

Baki Kongoli: Po në qoftë se nuk pranon t’i shkurtojë? Se është drejta e shkrimtarit... A mund t’ia imponojmë ne?

Ibrahim Uruçi: Në qoftë se nuk i shkurton Petroja, le t’ia shkurtojë redaksia. Romani kështu siç është nuk mund të botohet, se mund ta hajë jo vetëm autori, por edhe në të gjithë”.

Nuk po zgjatem, sepse tanimë dihet që “Hasta la vista” u botua për herë të parë si libri i tij më i gjymtuar pikërisht për “faj” të skenave ose episodeve të tilla. E pësoi edhe më keq romani i tij i mëvonshëm “Një emër në katër rrugë”, i akuzuar drejtpërsëdrejti për “pornografi”. Dhe përse? Sepse njëri nga personazhet e tij më simpatikë, Barba Foti, subjektet e tregimeve të “Dekameronit” të Bocaccio-s ua tregon fshatarëve si histori të vetat! Dua të shtoj vetëm se koncepti i Petro Markos për realizmin në letërsi rezulton më i gjerë se ai i mjaft bashkëkohësve të tij. Madje edhe për atë realizëm që lidhej me revolucionin, idealin e tij. Do ta shpjegoj për ilustrim me një vepër të Boris Pilniakut në italishte, libër që e kam kujtim prej tij: ma ka rekomanduar ta lexoja duke ngulmuar në bindjen se Pilniaku ishte autori që e ka kuptuar dhe përshkruar më mirë revolucionin. E kam rilexuar këto ditë atë libër të vjetër me titullin “Viti lakuriq” dhe ja çfarë më ka tërhequr vëmendjen: teza e ndërthurjes së idealit revolucionar me idealin seksual, që autori e ka vënë në gojën e njërit prej personazheve të quajtur “shoqja Ksenia Ordinina”. Ja si ankohet “shoqja”:

Karl Maksi duhet të ketë bërë një gabim. Nuk ka mbajtur parasysh urinë fizike. Ka harrura një faktor të rëndësishëm: dashurinë e kuqe dhe të fuqishme si gjaku. Seksi, familja, raca: njerëzimi nuk është gabuar duke adhuruar seksin. Po, ka një uri fizike dhe një uri seksuale. Më mirë me thënë: uri fizike dhe religjion i seksit, religjion i gjakut. E ndiej nganjëherë deri në dhembje fizike, reale, që bota mbarë, qytetërimi, njerëzimi, të gjitha gjerat, karriget, veshjet etj., janë të depërtuara nga seksualiteti. Koka më vjen vërdallë nganjëherë dhe e ndiej që revolucioni, i gjithi, i tëri, është i mbarsur me të”.

Në letërsinë shqipe të shekullit XX Petro Marko duket se e kishte intuuar vetë këtë “të fshehtë revolucionare”, në ndryshim prej atyre shkrimtarëve edhe me emër për të cilët ai është shprehur “që imitojnë Perëndimin dhe në veprat e tyre s’kanë asgjë njerëzore”.

Do të përmend edhe një burg më të fundit, të cilin po e emërtoj për konvencion: burgu i zilisë dhe xhelozisë antiestetike. Tek Epilogu i autobiografisë “Intervistë me vetveten” Petro Marko ka shënuar: “Megjithëse unë linda i krishterë, në një fshat shumë besimtar, nuk i jam rrëfyer kurrë priftit përpara se të kungohesha. Por tani dëshiroj të rrëfehem para historisë përpara se të vdes”. Megjithëkëtë disa të dhëna kërshërore të këtij burgu të fundit ai na i ka kursyer, ndonëse i ka ditur dhe ua ka pësuar rrjedhojat drejtpërsëdrejti në qenien e vet, madje në familjen e tij. Përse na i ka kursyer? Ose për modesti ndaj vetes ose për fisnikëri ndaj zilarëve. Por tani ai është 100 vjeç dhe të vërtetat e tij mund të tregohen deri në fund. Petro Markoja ishte edhe burrë i pashëm dhe vuajti edhe dramën e pashisë së tij. Në letrën rezervate që i ka dërguar “Komitetit Central të Partisë së Punës Shqipërisë” nga Burgu i Tiranës - letra e 5 majit 1949 - ai informon midis të tjerash edhe këtë situatë:

“Këtu në Tiranë, midis shokëve të mi një shoqe me emrin Selfixhe Ciu më shkruante se desh të njiheshim dhe u njohëm dhe ishte dakord me idetë e mia sa që më vonë u bë e flaktë dhe nisi të shkruante me pseudonimin “Kolombia”. Ajo më dashuroi shumë dhe i premtova se kur të kthehesha nga Spanja do të martoheshim. Ajo më mbronte me guxim nga çdo kalomnie (fr. shpifje) dhe më vonë, kur ajo bënte pjesë në  grupin e Tiranës, gjithnjë më mbronte. Kur u ktheva në Shqipëri më 1940 ajo më erdhi dhe më tha që të martoheshim patjetër. Ajo gjatë kohës që isha në Francë erdhi atje për  nja dy herë. Aty e njoha mirë. Ishte e pamundur që të bashkoheshim, se nuk pajtoheshim në karakter për shumë çështje sidomos mua s’më pëlqente megalomania e saj dhe  hipokrizia. Ajo e kuptoi dhe nisi me çdo mënyrë duke trumbetuar andej se “jam gruaja e Petro Markos dhe me të do martohem kur të vijë në Tiranë”. Unë i kisha dhënë të kuptonte se ne nuk mund të jetonim bashkë, edhe kur ishte në Itali nuk ishte sjellur mirë duke kërkuar të martohej me të tjerë. Në Tiranë unë i thash se ne jemi shokë dhe pothuajse të martuar jemi. Po ajo deshi dasmë! Përdori mjete me anën e shokëve që ta merrja për grua me zor, por unë nuk pranova. Atëherë ajo u betua: “Sa të jem gjallë do të përdor tërë fuqitë e mia kundër teje etj. etj.”. Aty nis burimi kundër meje. Ajo kish influencë në grupin e Tiranës dhe nisi të thotë: “Petro Markua ishte aventurier, ishte i dënuar me vdekje në Spanjë ku ka dezertuar!” Doemos grupi i Tiranës tani Petro Markon e shikonte si një armik! Unë kurrë nuk besoja se një shoqe për histerizmin e saj të ulej aq poshtë sa të villte vrer kundër meje. Kishte fuqi atëherë fjala e saj se shumë shokë intimë të saj filluan të më luftonin. Sa punë më ka prishur breshëri i kalomnive (fr. shpifje) të saj!”

Mirëpo jo vetëm Petro Markoja ishte burrë i pashëm, edhe shoqja e tij e jetës ishte e bukur dhe burgu i zilisë dhe xhelozisë antiestetike e antinjerëzore do të binte edhe mbi çiftin. Ja edhe një fragment tjetër nga Letra që përmenda:

“Njihem me shoqen që tani kam për grua. E dashuroj pa kufi dhe më dashuron. E shikoj që kjo ka po atë rrugë time: artin! Shkruan mirë pikturon mirë. Fejohemi dhe... më del shoku Nako Spiru duke më folur tërthorazi që “do të jetë më mirë që të mos martohesh me Safon... Se s’është për ty!”. I kërkova shpjegime dhe sinqerisht, duke folur hapur si dy shokë të ngushtë, i thashë se dashurohemi shumë dhe se kemi një rrugë dhe do të nxjerrim punë të mirë në lëmin e artit. Ai u kufizua të më përgjigjet: “Do të të dalë për keq! Kaq të them unë! Ti mejto vetë!”. Unë nuk u dhashë rëndësi fjalëve të tij. Isha më i lumturi i botës. Edhe unë nisa të jetoja si njeri. Punoja me shoqen time në “Bashkimi” dhe po e them me mburrje se punoja 18-20 orë bashkë me të që “Bashkimi” të dilte mirë, se kështu kish urdhëruar komandanti. Ajo punonte dhe te Sekretariati i Gruas. Në gusht të 1945 shoku Nako më ngarkoi të vete në Myzeqe e në Jugë e të bëj ca reportazhe. Ai do të qëndronte në krye të “Bashkimit” sa të kthehesha unë. Pas 10 ditësh u ktheva. Gruaja ime kur më pa filloi të qante. E pyeta se ç’kishte. Ajo më tha: “Herë tjetër po të jetë Nakua në zyrë, unë nuk shkoj në zyrë!”. Më kallëzoi se si Nakua nuk e linte rehat. Atëherë unë i revoltuar shkoj tek shoku Nako në Ministrinë e Ekonomisë dhe duke mos e mbajtur veten nisa ta shaja e ta kërcënoja. Ai më në fund më tha: “Ta kam thënë se nuk do të dalë për mirë kjo martesë!” I dëshpëruar mora rrugën dhe u nisa të veja te Koçi Xoxe t’i thoshja për sa më kishte ngjarë. Por kur isha me Kocin e u mendova dhe përfundova të mos i tregoja gjë, vetëm e vetëm  mos pengoja ose ngatërroja shokun Nako që ishte një udhëheqës i shquar me përgjegjësira të mëdha. Nuk kaloi shumë kohë dhe gruan time e pushoi Nakua. Ajo u dëshpërua. Si mund të rronim neve vetëm me një rrogë pa shtëpi pa dyshek pa gjë prej gjëje? Për pak kohe edhe mua më heq nga kryeredaksia! Gruaja ime në kulmin e dëshpërimit vendos të vrasë veten se “ajo ishte shkaktarja e heqjes sime nga kryeredaksia”. E shpura natën në spital me një veturë të kunatit të Aleks Çaçit dhe e shpëtova...”.

E di që tani do të më thoni: Mjaft. Mjaft them edhe vetë, sepse mendoj që i përshkrova dhe plotësova me sa munda sintetikisht “burgjet e larmishme” të këtij njeriu superior, të cilit i festojmë 100-vjetorin. Krijues të mëdhenj dhe njëherësh njerëz superiorë si ai janë fenomenet më të larta të spiritualitetit njerëzor. Për kombin që i lind janë një besim dhe një shenjë fisnikërie duke përbërë krenarinë e tij reale dhe të pavdekshme. Intervistën e tij ndoshta të fundit Petro Marko e ka përfunduar me fjalinë: “Jua them sinqerisht: mua më ka urryer Enver Hoxha!” Këtë fjali i ka vënë për titull intervistës edhe gazeta që e ka botuar. Shkrimtari e kishte paranjoftuar këtë konstatim qysh më 1974, në romanin e ndaluar “Një emër në katër rrugë”, kur kishte introduktuar si aluzion thënien e Bismarck-ut se çdo udhëheqës i një populli kërkon me çdo kusht që moralin e tij t;ia imponojë edhe popullit. Nga sa përshkrova mendoj se kuptohet që situata është edhe më e ndërlikuar se urrejtja e një diktatori: ajo ka të bëjë me karakteristikat të një shoqërie të vogël, e cila fal lehtë plot gjëra, ndërsa e ka shumë zor të pranojë superioritetin e tjetrit. Edhe për këtë arsye situata mes zilisë dhe lavdisë e një njeriu superior si Petro Marko është e paracaktuar të përfundojë gjithnjë në të mirë të lavdisë: duke sfiduar jo vetëm një diktator, por edhe segmentin e mbrapshtë të një shoqërie, sidomos të një shoqërie “letrare”. E kam fjalën për konceptin e vërtetë të lavdisë, jo për atë të përdhosurin e parullave “Lavdi PPSh-së!” ose “Lavdi shokut Enver!”. Për ç’i takon zilisë deri edhe Aristoteli i lashtë e dinte që ai pikëllim i madh për çfarë mund të kenë të tjerët më të mirë se ti e gërryen dhe e bren vetë zilarin si ndryshku hekurin. Në një proces të tillë gati-metafizik zilia nuk mbetet veçse thesari i shpresave të zhgënjyera, i talenteve të lindura të vdekura, i sukseseve të dështuara. Ndërkaq, i rrethuar prej saj, shkrimtari ynë i dashur duket sikur i ka mbledhur një mbas një gurët me të cilët e kanë qëlluar athua se ka qenë i vetëdijshëm që me ta do të ndërtohet një ditë piedestali i monumentit të tij.